search

Nieuwe ontwikkeling - Een revolutie in radiotherapie: bestralen wordt opereren zonder mes

Nog
dagen,
uur,
minuten en
seconden
10021548
Gedoneerd

•• Nieuwe ontwikkeling ••

Het UMC Utrecht staat op het punt de eerste proefpersonen te behandelen met de MRI linac, een MRI-scanner en bestralingsapparatuur ineen. De verwachtingen zijn hooggespannen: effectiever bestralen, ook van tumoren die daarvoor nu niet in aanmerking komen, met veel minder schade aan gezond weefsel. Geestelijk vader Jan Lagendijk: "Dit is een doorbraaktechnologie. Ik verwacht dat deze manier van bestralen over vijf tot tien jaar de nieuwe standaard zal zijn."

Naam: prof. dr. ir. J.J.W. (Jan) LagendijkJan Lagendijk
Instituut: UMC Utrecht
Vakgebied: klinische fysica
Start onderzoek: 1 april 2016
Looptijd: 4 jaar
Financiering KWF/Alpe d’HuZes: € 2.136.611,-

Wat Jan Lagendijk in 1998 van plan was bij zijn benoeming tot hoogleraar Klinische Fysica, dat kon helemaal niet. Het bestralen van een tumor terwijl de patiënt in een MRI-scanner ligt die die tumor in beeld houdt, dat zou nooit werken. De sterke magneetvelden die nodig zijn om een scherpe scan te maken en de bestralingsapparatuur verstoren elkaar daarvoor nu eenmaal te veel.

Tijdens een koffiepauze in 1999 besloten Lagendijk en zijn mede-onderzoekers in het UMC Utrecht toch om dat eens echt uit te zoeken. Bijna 20 jaar na die koffiepauze zullen de eerste proefpersonen plaatsnemen in de MRI linac, de onder leiding van Lagendijk ontwikkelde combinatie van scanner en bestraler. De tot nu toe bereikte resultaten maken hem zeer optimistisch: "We verwachten dat deze systemen een revolutie gaan veroorzaken in de radiotherapie."

'Livebeelden'

Het basisidee achter de MRI linac is om een beweeglijke tumor niet langer te bestralen op basis van een wekenoude momentopname, maar op basis van 'livebeelden'. Met de MRI linac kan de bestralingsbundel uiteindelijk real-time en veel nauwkeuriger worden gericht op de tumor. Beschadiging van het omliggende, gezonde weefsel wordt daardoor beperkt, waardoor hogere en naar verwachting effectievere stralingsdoses kunnen worden gegeven (zie ook dit filmpje van het UMC Utrecht).

Het realiseren van dat idee vergt op de eerste plaats jarenlang onderzoek, het bouwen van verschillende proefopstellingen en het oplossen van een eindeloze reeks technische problemen die daarbij komen kijken. Lagendijk en zijn collega-hoogleraar Bas Raaymakers laten tijdens een rondleiding door de kelders van het UMC de verschillende prototypes zien die ze hebben gebouwd. Met een daarvan bereikten ze in 2009 een doorbraak die de sceptici overtuigde: twee identieke MRI-scans van een karbonade. De ene gemaakt met de stralingsbundel aan, de andere met de bundel uit, het bewijs dat de beeldkwaliteit niet beïnvloed wordt door de bundel.

De nieuwe standaard

Sinds dit 'proof of concept' hebben het UMC en industriepartners Elekta en Philips gezamenlijk honderden miljoenen geïnvesteerd in de verdere ontwikkeling van de MRI linac. Het vertrouwen in het toekomstig succes is dan ook groot: Elektra bouwt momenteel een fabriek met een capaciteit om zo'n honderd apparaten per jaar te produceren. "Zo kunnen we de technologie straks ook echt uitrollen. Ik verwacht dat deze manier van bestralen over vijf tot tien jaar de nieuwe standaard zal zijn", stelt Lagendijk.

Voordat het zover is zal de MRI linac klinisch geaccepteerd moeten worden. Daarvoor moeten de nodige patiëntenstudies worden gedaan. In eerste instantie wordt getest bij patiënten met botmetastasen, en later bij de behandeling van rectumtumoren. Daarna bij tal van andere tumorsoorten, met name bij tumoren die zich met de huidige technologie moeilijk laten bestralen, zoals die in de slokdarm, de alvleesklier en de nieren.

Enorm veel werk

Daarnaast zullen artsen, radiologen en technici vertrouwd moeten raken met de apparatuur, moeten er trainingsprogramma's en werkprocedures worden ontwikkeld, en moet apparatuur worden gecertificeerd. "Daarin gaat enorm veel werk zitten. Hier in Utrecht werken ruim 60 medici, fysici, wiskundigen en programmeurs aan het project." Inmiddels is een wereldwijd consortium van radiotherapiecentra opgericht dat onder leiding van het UMC Utrecht meewerkt aan de invoering van de MRI linac.

Een dikke BMW

Aanvankelijk zal er wat Lagendijk noemt 'een Volkswagen Golf-variant' van de MRI linac worden gebruikt. De industriële partners zijn van nature voorzichtig en tevreden als het goed genoeg is en willen de systemen snel op de markt brengen. Met de Golf-variant wordt dagelijks, direct voorafgaand aan een bestraling een MRI-scan gemaakt en een nieuw bestralingsplan berekend; al een hele verbetering met de huidige praktijk.

"Wij zitten in een spagaat", zegt Raaymakers. "Wij willen natuurlijk ook dat onze vinding zo snel mogelijk wordt gebruikt, maar onze academische ambitie gaat veel verder." Lagendijk vult aan: "Wij vinden dit een doorbraaktechnologie en willen de mogelijkheden tot het gaatje benutten. Wij willen een dikke BMW bouwen." De subsidie van 2,1 miljoen euro uit het Alpe d'HuZes/KWF Fonds is juist daarvoor bedoeld. De resultaten in de research-omgeving maken dat Lagendijk zeer optimistisch is. De 'BMW-variant' maakt niet dagelijks een nieuwe scan, maar tien keer per seconde en past de bestraling daar direct op aan. "Erik Gerritsen, de secretaris-generaal van VWS, was hier op bezoek en hij tweette na afloop dat ons werk een Nobelprijs waard zou zijn. Je mag daar niet op speculeren, maar als alles eenmaal werkt zoals het moet werken, wie weet."

Laatste nieuws

In memoriam: Frank Böseler

11-07-2017

Vrijdag 7 juli 2017 is Frank Böseler op 52-jarige leeftijd overleden aan de gevolgen van kanker.

Lees verder

Speciaal Alpe d’HuZes-team voor terminale of overleden deelnemers

01-07-2017

Alpe d’HuZes heeft een nieuw en bijzonder team opgericht: Team 21 bochten. Een team met louter deelnemers die terminaal of overleden zijn, maar zich (postuum) willen blijven inzetten voor Alpe d’HuZes. Dat klinkt redelijk onmogelijk. Maar juist zij maken het onmogelijke mogelijk.

Lees verder

1 oktober: jong en oud maken vuist tegen kanker

30-06-2017

Zondag 1 oktober wordt een dag waar jong en oud letterlijk en figuurlijk een vuist maken tegen de ziekte kanker. Op deze dag maakt Alpe d’HuZes het eindbedrag van 2017 bekend en overhandigt dit bedrag aan KWF Kankerbestrijding. Tegelijkertijd vindt de tweede editie van Alpe d’HuKids in Kerkrade plaats: kinderen voeren actie om te zorgen dat straks niemand meer doodgaat aan kanker.

Lees verder

Onze sponsors